Frank van der Goes verdient beter
De commentaren bij het verschijnen van de biografie van Ron Blom over de Amsterdamse aristocraat Frank van der Goes, de ‘geestelijk vader’ van de SDAP, waren gemengd, maar misten vooral scherpte. Te weinig aandacht was er voor het opzet van de auteur Van der Goes neer te zetten als ‘westers marxist’. De biografie mist bovendien structuur en diepgang. Dat moet de teleurstellende conclusie zijn over deze poging een ‘high biography’ te schrijven die zich uitstrekt tot ‘vriendschapsbanden, seksualiteit en relaties, gezinsleven en vrije tijdsbesteding’. Frank van der Goes was de ‘aristocratische popularisator van het marxisme in Nederland’. Voor hij als sociaal-democraat politiek actief werd, behoorde hij tot de radicaal-liberale avant garde in Amsterdam. Hij was literator, toneelcriticus, actief in de literaire beweging van Tachtig en van 1885 tot 1893 redacteur van De Nieuwe Gids. Hij vertaalde Bellamy’s Looking Backward (1890), stimuleerde Wibaut tot het vertalen van de Fabian Essays en vertaalde zelf Marx’ Kapitaal.
Zijn Organische ontwikkeling der maatschappij legde een ideologische basis onder de in 1894 opgerichte SDAP. Hij was één van de twaalf apostelen, redacteur van De Nieuwe Tijd (1896– 1916) en daarna van De Socialistische Gids (1916-1927). Hij was privaatdocent aan de Universiteit van Amsterdam in de socialistische economie en redacteur buitenland van Het Volk. Van der Goes speelde een constituerende rol in de Nederlandse sociaal-democratie. Ynte Botke, die toen werkte aan een proefschrift over Van der Goes, was in 1979 duidelijk: na 1900 speelde Van der Goes geen leidende rol meer als marxistisch theoreticus. Eerder had Frits de Jong Edz. betoogd dat Van der Goes in 1914 alles gegeven had wat hij kon – ‘wat daarna kwam bracht niets wezenlijks nieuws’. En Johanna Welcker concludeerde dat Van der Goes door zijn materialistische denkwijze te weinig oog had voor de zelfstandige rol van de politiek; hij was blijven steken in een eenmaal omarmd darwinistisch kautskyanisme. Blom negeert de opvattingen van deze auteurs en beweert bovendien dat niemand hem als biograaf voorging.
Deze voorstudies hadden Blom kunnen helpen bij het structureren van de ongelooflijke hoeveelheid materiaal die hij moest verwerken. Maar ordening ontbreekt, met name in de eerste drie hoofdstukken. Blom switcht voortdurend in de tijd heen en weer en belemmert de lezer zicht te krijgen op de dynamiek in het denken van Van der Goes. Het gebrek aan structuur komt ook naar voren in de versnipperde manier waarop Blom de ‘relaties’ van Van der Goes behandelt. Zijn verloving met Catharine Perk, zijn omgang met Betsy van Vloten, het financieren van een maîtresse, frequent bordeelbezoek, kritiek van Van Eeden op zijn ‘immoreel gedrag’, zijn bezoeken aan Brussel met telkens een andere mevrouw Van der Goes – ze worden los van elkaar, zonder enig verband behandeld. En nog minder komt de vraag aan de orde hoe zich dit verhoudt met Van der Goes’ marxistische beschouwingen over prostitutie die Blom tweehonderd pagina’s verderop behandelt. Maar het meest getriggerd werd ik door de wijze waarop de voormalige trotzkist Blom de oudere Van der Goes wenst neer te zetten als een ‘westers marxist’ – de term is gewet door Perry Anderson.
Blom schrijft dat de kautskyaan Van der Goes na de Eerste Wereldoorlog gretig kennis nam van subjectivistische standpunten van Lenin, Trotzki, Lukács en Gramsci (p. 296). Kende Van der Goes het werk van Lukács? Was er enige kans dat hij van Gramsci had gehoord? Blom blijkt niet te weten of Van der Goes kennis had van ‘deze marxistische renaissance’ (p. 308). Bloms eigen ideologische insteek speelt hem hier parten. Dat komt vaker voor: Blom beroept zich op Marx 3e These über Feuerbach om de mening van Van der Goes te illustreren (p. 131). Maar kende Van der Goes deze tekst? Pikant is dat Troelstra in 1896 deze these gebruikt om zich te bevrijden van een door Van der Goes aangehangen determinisme. Nog zo’n Fremdkörper: de strijd in de SDAP tussen Troelstra en de Nieuwe Tijd-oppositie wordt in 1906 ten gunste van de partijleider beslecht. Zonder nadere onderbouwing ‘verklaart’ Blom de nederlaag van de Nieuwe Tijd-groep op leninistische wijze vanuit de opkomst van een nieuw type vakbondsafgevaardigden in de SDAP.
Tegelijk miskent Blom de betekenis van Van der Goes voor de Nederlandse sociaal-democratie. Wibaut en Van der Goes waren redacteuren van Het Weekblad, de ‘oppositionele’ bijlage van Het Volk (1908-1919), tevens het podium voor jongeren als Bob van Gelderen (Plan van de Arbeid), Sam de Wolff (conjunctuurpolitiek), Emanuel Boekman (de rol van kunst en de overheid) en Andries Sternheim (gezinsontwikkelingen). Deze leerlingen, ‘Weekbladmarxisten’, zochten naar nieuwe aangrijpingspunten om de werkende klasse te organiseren, te stimuleren en te emanciperen – en vluchtten niet, zoals Van der Goes, in een steriel Verbond van Revolutionair Socialisten.
(Socialisme en Democratie, jrg. 2013, p. 106-107)
It Frysk moat ûnder de knop wei
(Leeuwarder Courant, 1-2-2014) Der is in nije taalwet. It Frysk mei brûkt wurde. Oerheden yn Fryslân kinne net langer sizze dat se it Frysk net ferstean of lêze kinne. De oerheden hawwe harsels derta ferplichte. Dat is op himsels gjin nijs. Dat wie al langer sa, mar no stiet it nochris kreas yn ien wet op in rychje. Is nei myn betinken net genôch. Yn de nije taalwet mist bygelyks it plak fan it Frysk yn it ûnderwiis. Wat der op dat mêd regele, hâldt net oer. Skoalleynspeksjes sjitte slim tekoart. Mar sels as soe dat wol regele wêze, is it net genôch. Dan sil it Frysk noch altiten in efterstân ha as it giet om wurdearring fan talen, njonken it Nederlânsk en it Ingelsk. It Frysk hat in te min oan status. It docht der te min ta, jo hawwe der maatskiplik net safolle oan. Jo kinne miskien wol sûnder.
Arguminten der tsjinoer binne fansels dat meartaligen makliker mear talen leare. Ek, dat it harsenskraabjen troch mear talen te learen minsken op lettere leeftyd skerper hâldt. Belangrykste argumint is fansels dat yn in meartalich fermidden it sosjaal is meartalich te wezen; jo hearre der dy, jo dogge mei, jo binne gjin bûtensteander. Alle krewearjen foar it Frysk hat oant no ta opsmiten dat de provinsjenamme ‘Fryslân’ wurden is, dat de wetternammen Frysktalich binne, dat strjitten, doarpen en gemeenten Fryske nammen hawwe. Dat is in stik publike erkenning fan it belang fan it Frysk. Mar ek, dat it gewoan wurden is dat minsken Frysktalige berte- en rouadvertinsjes yn de krante sette.. Grêfstiennen binne mear as ea yn it Frysk. Der wurdt omraak yn it Frysk toanielspile. Der binne party Fryske sjongers. Mar it is net genôch. In goed plak foar it Frysk is in eask fan folksrjocht, fan demokrasy, sei Piter Jelles.
It is moai dat nei 200 jier Koninkrijk der Nederlanden der einliks in taalwet is. Mar dyselde oerheden hawwe it Frysk yn dy twahûndert 200 skoudere, fertutearzje litten. Sil it no oars? It Europeesk Hânfêst foar Regionale en Minderheidstalen – Nederlân hat dat ûnderskreaun – hat it oer it oanfiterjen en oanpuonnen troch de oerheid fan dy minderheidstalen. Dan is it net genôch dat it Ryk jild jout foar Tryater en de Fryske Akademy en bydraacht om Omrop Fryslân yn de loft te hâlden. En it wurdt foaral tiid dat de Fryske oerheden dúdliker stelling nimme. Fernimme litte dat se it Frysk in serieus plak ta ha wolle. Dat se dêr rekken mei hâlde wolle as it giet om beneamingen. Dat is net langer foarkomme kin dat it haad foarljochting fan de provinsje Fryslân gjin Frysk praat, om’t syn baas dat ek net kin. Oerheden moatte sjen litte dat se it Frysk foar tinken nimme. En dêr is net iens sa’n geweldige yngreep foar nedich. As wy hjoed de dei oerheden nedich hawwe, begjinne wy mei it rieplachtsjen fan de websides.
Bygelyks dy fan de Provinsje Fryslân. Jo komme, as jo neat dogge, op in Nederlânsktalige website. As jo it yn it Frysk ha wolle, kin dat: jo moatte dan it Fryske ikoantsje oanklikke. Earste dan komme jo it Frysk tsjin. Dan pas. En dus jout dy webside de “âlde” ferhâldingen wer: earst it Nederlânsk, en dan pas, op ôfstân, it Frysk. Foar it Frysk moat ekstra wurk foar dien wurde. Dat is gjin oanfiterjen, dat is in rem. Of nim de webside fan Tresoar, Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum. Ek dêr net in standert- iepening yn it Frysk, mei de mooglikheid op it Nederlânsk of it Ingelsk oer te gean. De standert ynstelling is: it Frysk sit ûnder de knop. Der is gelokkich ien grutte útsûndering: de webside fan Omrop Fryslân! As oerheden sjen litte wolle dat se it Frysk oanfiterje wolle, hoege se mar in lyts bytsje te dwaan. Op de webside moatte jo yn it earste oankommen op in Fryske side telâne komme. Dan bylket it hiel oars. It Frysk op it earste plak. As kompensaasje foar twahûndert jier efterstelling! Kostet dat gjin jild, sil der oppere wurde? Nee. De stikken binne al meartalich. Der hoecht gjin ekstra jild foar útlutsen te wurden. En fansels steane op de websides ikoantsjes foar oare talen. Der wurdt nimmen útsletten. Der moat wat barre! En dat kin ek. It Frysk ûnder de knop wei, blinder. Bertus Mulder
Beswieren tsjin molens te maklik
Prof. Dr. Pieter Lukkes is in man dy’t fan gjin ophâlden wit. As it my net mist, wied er tweintich jier lyn ek al warber yn de striid tjin wynmolens. No ek wer, yn de LC fan 15 july. Der doocht hielendal neat fan. Fuort dermei. Folksferlakkerij! Ik fyn it allegear te maklik. Lukkes beskôget it fraachstik fan de wynenerzjy as in lokaal of provinsjaal fraachstik. En dat is der fansels fier by troch. De enerzjefoarsjenning is in ynternasjonale saak, mei alle gefolgen dy’t derby hearre. It wie fansels oars. Fanâlds wie it sa dat wy yn Fryslân it fean stutsen en ferkochten oan Amsterdammers. Heal Fryslân is leechhelle, en it lânskip fan Opsterlân, Skoatterlân, Smellingerlân en de Stellingwerven is der foar altyd troch feroare.
Doe koene wy de enerzjy noch sa fan de boaium skeppe. Goed dat de Provinsje in heffing lei op ôfgroeven turf; mei dat jild koene der letter polders oanlein wurde dy’t fansels wol bemeald wurde moasten. Dat wie doe noch mei wynmolens. Der hawwe yn dizze Provinsje hûnderten molens stien; op it wetter út te smiten, beammen te seagjen, en rogge te meallen. Der binne der noch sa’n 150 fan oer. Derby stie de technyk net stil; de Amerikaanse wynmotor hat yndertiid in tal houten mûnen verkrongen en dat levere – sjoch de útstalling yn iy Frysk Lânboumuseum yn Earnewâld – kommintaar op dat it gjin gesicht wie, dy hege, rare en keale dingen. It skeinde it lânskip. No docht de Stichting Waterschapserfgoed syn bêst om de lêste, grutte Amerikaanse wynmotoren yn eare te hâlden.
Doe’t de turf fergroeven wie, moasten wy djipper dolle. Nederlân oer op stienkoal. Yn Limburch wiene partikuliere mijnen, mar de grutste mynbedriuwen wiene dy fan de oerheid: de Staatsmijnen. Dy levere de swarte branje, stienkoal en briketten. It Limburchske lânskip feroare, kompels moasten hieltyd fierder de grûn yn en noch hieltyd hawwe de lêste mynwerkers lêst fan stoflongen. Mei de opkomst fan it ierdgas kaam der samar in ein oan. Mar der wie oalje nedich om de ekonomy geande te hâlden. Oalje dy’t noch djipper út de grûn helle wurde moast. Oalje wie beskikber yn Nederlandsch Indië, dêr’t Nederlân syn macht mei militêre middels trochsette. De Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij, letter de Shell, wie de grutste exploitant, mei in link nei de Haachske polityk yn de persoan fan Hendrik Colijn. Colijn wie militêr, de adjunkt van generaal Van Heutz, de man fan de Atjeh-oorloch.
Yn in striid fan tsien jier foelen der fan Yndyske kant 22.000 deaden, fan de kant fan it Nederlânske leger 500 militêren, foaral ôfkomstich fan Java, Madoera en de Molukken. Adjudant Hendrik Colijn skreau dat ‘strijd gevoerd moest worden om de rust en vrede te verkrijgen die men voor opbouwend werk nodig had’. Dat is de hâlding dy’t it Westen ynnommen hat yn de striid om it besit en de kontrôle oer gas en oalje. It is hjoeddedei de VS dy’t foarop giet by it feilich stellen fan de Westerske oaljebelangen, yn Irak, Libië, Iran of Soedan. Yn Perzië woe de demokratysk keazen regearing fan Mossedeq de oaljebelangen brûke foar it eigen lân. Wat as de Amerikaanske CIA Mossadeq yn 1953 net ûnderùt helle hie? As Perzië in selstannige ekonomyske ûntjouwing tastien wie? Hie de radikalisearring fan de Islam dan in grûnslach fûn? It giet by oalje hieltyd om de private, sa nedich troch geweld ôftwongen taeigening fan nasjonale boaiumskatten troch Westerske maatskippijen. En dat ropt hieltyd mear ferset op, ek yn foarmen dy’t ús miskien net noaskje.
De hiele ekonomy is stadichoan ôfhinklik fan oalje. Sûnder oalje gjin transport, gjin gemyske yndustry, gjin lânbou dy’t it hieltyd mear ha moat fan grutte masines en bestridingsmiddelen. Enerzjyfoarsjenning is in saak fan de earste oarder en de takomst stiet faai. De fossile boaiumskatten komt in ein oan. Wat krapper dy wurde, wat fûler de striid wurde sil. Wat grutter ek de miljeurisiko’s. It liket in kwestje fan óf mear oarloch, óf alle war dwaan om net-fossile enerzjy de ûntwikkeljen. Dat lêste kin troch enerzjybesparring én troch oare enerzjeboarnen te ûnwikkeljen. De sinne is de primêre boarne dy’t de opperflakte fan de ierde ferwaarmet en winen waaie lit. Dêr kin folle mear mei dien wurde as no bart. De sinnepanelen op ús dak leverje safolle stroom dat wy op jierbasis oerhâlde. Mar as de sinne ûndergiet, is der gjin stroom. Gelokkich waait de wyn dan wol. It is de mix dy’t ús minder ôfhinklik meitsje moat fan rôfbou op fossile brânstoffen. Mar dat past net yn it eachweid fan Prof. Dr. Pieter Lukkes. It âlde, kapitalistyske Westen sit yn in nij tiidsgewricht. De rest fan de wrâld lit it him net mear oerkomme dat se berôve wurde. Nije lannen stekke ekonomysk de kop op. Wa’t in bytsje each hat foar de wrâld en de takomst, sjocht dat wy ús losmeitsje moatte fan de oanhâldende honger nei oalje.
Bertus Mulder
(Leeuwarder Courant, 21 juli 2014)
Het moderne arbeidsvraagstuk – de betekenis van stress
De grote Duitse socioloog Max Weber constateerde in het begin van de twintigste eeuw dat de economie, gebaseerd op een rationele kapitalistische organisatie van formeel vrije arbeid, op zijn eigen grenzen stootte. Economische deelrationaliteit leidde tot maatschappelijke irrationaliteit. Ondanks toenemend productievermogen van de maatschappij kenmerkte het einde van de 19e eeuw zich immers door loondumping, het oprekken van arbeidstijden en de opgang van kinder- en vrouwenarbeid. Zo ontstond ‘de sociale quaestie’. De historische betekenis van de vroege sociaaldemocratie is dat ze de strijd tegen deze maatschappelijke degradatie aanging, mensen uit hun berusting en lethargie wekte en hen tot organisatie bracht. De strijd van partij en vakbeweging leidde tot collectieve arbeidsovereenkomsten, sociale wetgeving en ook de wettelijke regulering van de achturendag. Dat was van grote morele betekenis. Economische afhankelijkheid leidde immers tot geestelijke onderdanigheid; voor de sociaaldemocratie gold daarom dat de arbeid door wettelijke maatregelen ‘bevrijd’ moest worden van de machtswillekeur van ondernemers.
We zijn een eeuw verder. De arbeidsparticipatie is nog nooit zo groot geweest. Man en vrouw werken beide. Ondanks toegenomen productief vermogen leidde dat niet tot ontspannen arbeidsverhoudingen. Integendeel, er zijn nieuwe afhankelijkheden ontstaan. En Nederland is gidsland. In de beste handelskapitalistische traditie is Nederland Europees koploper als het gaat om part-time arbeidscontracten en flexibilisering van werk. Tot 1995 liep Nederland keurig in het Europese spoor. Sinds 2000 stagneert de opmars van de flexiblisering van werk in Europa, om vanaf 2007 zelfs te dalen. In Nederland echter ging de opmars van de flexibilisering tot en met 2012 onverminderd door.[i] En dat lijkt heel progressief: flexibilisering toch maakt het mensen mogelijk hun eigen keuzes te maken? ‘Doch die Verhältnisse, sie sind nicht so‘, schreef Brecht over al te naief idealisme.
Psychische arbeidsbelasting
Arbeid is niet een zaak van vrije keuzes. Bij de ‘formeel vrije arbeid’ waar Weber over sprak, gaat het om loonafhankelijke arbeid. Arbeidsverhoudingen zijn machtsverhoudingen. Zeggenschap over arbeidstijd en arbeidshandelingen wordt prijsgegeven bij het in dienst treden van een arbeidsorganisatie.[ii] Mensen hebben vervolgens in de arbeidssituatie weinig verweer, ook niet als arbeid mensen opdrijft. Loonafhankelijke arbeid kan daarom gemakkelijk een zware belasting vormen. En langdurige belasting leidt tot stress. Het World Labour Report van 1993 noemde stress het voornaamste gezondheidsvraagstuk van de twintigste eeuw. Het rapport signaleert dat stress niet zonder gevolgen blijft. Onmacht wordt gecompenseerd: vele mensen vluchten in de alcohol, gebruiken de prikkel van de nicotine, eten tegen de klippen op en slikken massaal kalmeringspillen.[iii] Stress wordt geïndividualiseerd, niet gezien als een collectief, maatschappelijk probleem. En dat is sindsdien alleen maar doorgegaan.
Weerbaarheid en belastbaarheid van mensen neemt toe als ze fysiek en psychisch in orde zijn. Voldoende beweging, vet- en suikerarme voeding, zo weinig mogelijk gebruik van alcohol en nicotine en voldoende slaap zijn daarbij niet alleen lichamelijk, maar ook voor de psychische gezondheid van belang.
De betekenis van fysieke arbeidsbelasting neemt onder invloed van mechanisering en automatisering af, ook al blijft ze van belang. Steeds meer gaat het echter om psychosociale arbeidsbelasting en psychische gezondheid, verbonden aan werkdruk en gebrek aan autonomie op de werkvloer.
Dit is voor de sociaaldemocratie en de vakbeweging een slecht onderkend probleem. Had W.F. Taylor met zijn ‘scientific management’ niet een objectieve grondslag neergelegd voor het verrichten van een ‘normale’ arbeidsprestatie? Hadden sociaaldemocratische ingenieurs als Theo van der Waerden de sociaal-democratie niet voorgehouden dat arbeidsdeling en arbeidssplitsing wetenschappelijk onvermijdelijk waren, een blijk van vooruitgang? Was in de jaren vijftig ‘arbeidsclassificatie’ niet een prachtig middel geweest waarmee het College van Rijksbemiddelaars lonen had vastgesteld? En lag door de jaren heen niet het volle accent op de hoogte van het loon in plaats van controle op werkdruk? Maar het ‘moderne arbeidsvraagstuk’ dringt zich onverbiddelijk op.
De Duitse neurobioloog, arts en psychotherapeut Joachim Bauer onderstreept dit in Arbeid, warum unser Glück von ihr abhängt und wie sie uns krank macht (München, 2013). Hij heeft jarenlang met het Berliner Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin onderzoek gedaan naar de samenhang van arbeid en gezondheid. Zijn conclusies op basis van het ‘Stressreport Deutschland 2012’ zijn helder: er is een sterke samenhang van ‘arbeidsbedingter Stressfaktoren mit Erkrankungen‘.[iv] En hij vraagt aandacht voor de toename van psychische klachten op basis van nieuwe neurobiologische inzichten, omdat psychofarmaca geen alternatief zijn voor goede arbeidsvoorwaarden.
Essentieel voor effectieve en goede arbeid is een angstvrij arbeidsklimaat. Ontspannen arbeidsverhoudingen in een ‘gelukkige onderneming’ – de term van het WBS-jaarboek 2013 – zijn voorwaarde voor betrokkenheid van werknemers bij ‘hun’ bedrijf’. Mensen werken met plezier als ze het werk aankunnen en zich gewaardeerd weten.
Dubbel stresssysteem
Stress, zo benadrukt Bauer, behoort tot het leven. Mensen gaan uitdagingen aan en zijn er trots op als ze die aankunnen. Een centraal, neurobiologisch gefundeerd motief voor mensen om te werken is de wens naar directe of indirecte waardering. ‘Waardering geven betekent vooral, de andere mens te ‘zien‘ en hem – en dat wat hij of zij doet – een betekenis toekennen’. De neuronale systemen, die het mensen mogelijk maakt gevoel voor anderen op te brengen, hun perspectief te onderkennen en te begrijpen, zijn echter pas in de laatste twintig jaar helder geworden.[v]
Het klassieke, sinds het midden van de vorige eeuw bekende, stresssysteem (de flight or fight-reflex) wordt aangesproken als mensen voor alarmerende bedreigingen worden geplaatst. Dan volgt een lichamelijke reactie: het hartritme gaat omhoog, de bloeddruk neemt toe, in het lichaam wordt glucose aangemaakt om de hersenen op korte termijn van energie te kunnen voorzien. Adrenaline en noradrenaline komen vrij om het lichaam alert te maken. De prestatiereserves worden geactiveerd. Het stresshormoon cortisol zorgt ervoor dat het lichaam zoveel mogelijk energie steekt in de acute energievoorziening van het lichaam.
Als de klus goed geklaard wordt, geeft dat voldoening; als de eisen te hoog liggen komt het lichaam niet tot rust. Bij ‘goede stress’ is de last van de stress, de ‘allostatische last’ begrensd; bij niet-beheerste stress blijft het lichaam belast en dat leidt op termijn tot uitputting van het stresssysteem. De lichamelijke gevolgen daarvan zijn: verhoogde bloeddruk, verhoogde bloedlipiden waarden (cholesterol), een verhoogd risico op diabetes, aderverkalking, hart- en vaatziekten en een vergrote kans op een hartaanval.
Maar de mens heeft niet één stresssysteem. Pas sinds kort wordt de betekenis duidelijk van een tweede stresssysteem, het ‘Unruhe-Stresssystem’ (Default Mode Network). Dit systeem komt in werking als een diffuse, brede en vlakke waakzaamheid opgeroepen wordt. De wetenschap kwam dit tweede stresssysteem op het spoor toen neurobiologen zich afvroegen wat er in de hersenen gebeurde als mensen niet voor concrete taken geplaatst werden. De hersenen bleven tot hun verbazing actief. Ook zonder concrete taakopdracht bleken mensen in de werksituatie voortdurend attent, ook al wisten ze niet waarop ze bedacht moeten zijn en waar ze aan toe waren.
Bauer geeft aan dat zo’n diffuse arbeidssituatie wijdverbreid is. Door een hoge toevoer van diverse prikkels en impulsen is de structuur en de gerichtheid van aandacht radicaal veranderd. Aandacht wordt verdeeld over meerdere processen en taken – beeldschermen, telefoons, e-mails, contacten met collega’s en klanten – die het onmogelijk maken zich een bepaalde taak te concentreren. Multitasking fragmenteert de arbeid en vormt een belemmering voor het succesvol uitvoeren van één taak. Er zijn sterke aanwijzingen dat een voortdurende overactivering van het onrust-stresssysteem niet alleen concentratie en waarnemingsvermogen ruïneert, maar ook psychische ziektes, waaronder dementie, teweegbrengt.
Stress is onderdeel van het arbeidsleven, en bij het succesvol verrichten van taken kan dat leiden tot trots en waardering. Het wordt anders als mensen permanent stress oplopen. Mensen proberen dan vaak uit plichtsgevoel hun werk te blijven doen. Dat leidt tot fouten, voert tot uitputting. Ze raken opgebrand, en dat brengt soms emotionele uitbarstingen teweeg: de gedupeerden storten emotioneel in of slaan van zich af.[vi] Bij het burn-out syndroom is er sprake van aanhoudende emotionele uitputting, emotionele aversie of cynisme tegenover de arbeidsomgeving (mensen en werk) en ook efficiëntieverlies, ook al wordt er qua tijd meer gewerkt.
Er is in de twintigste eeuw veel onderzoek gedaan naar het burn-out-syndroom. Wat lang ontbrak waren modellen waarmee kenmerken van de concrete arbeidssituatie verbonden konden worden met concrete, objectiveerbare gezondheidsstoringen. Bauer geeft aan dat er intussen internationaal erkende stressmodellen ontwikkeld zijn die een doorbraak betekenen in het onderzoek naar ‘arbeitsbedingter Gesundheitsstörungen’. Deze modellen gaan stuk voor stuk uit van de arbeidsplaats en de daar te leveren arbeidsprestatie, en niet van de individuele persoonlijkheidskenmerken van afzonderlijke werknemers.[vii]
In zijn overzicht van internationale burn-out-onderzoek stuit Bauer op een zestal arbeidsgerelateerde factoren die in hun samenhang van belang zijn voor psychische gezondheid: de arbeidsbelasting (work load), de mogelijkheid om het arbeidsproces te beïnvloeden (control), beloning en waardering (reward), arbeidsklimaat en collegialiteit (community), transparantie en rechtvaardigheid (fairness) en de zin en de waarde van de arbeid (values). Wordt daar op termijn niet aan voldaan, haken mensen emotioneel af. Flexibele arbeidsvoorwaarden als onderdeel van baanonzekerheid vormen daarbij een extra belastingsfactor.
Een burn-out syndroom leidt niet automatisch tot depressies. Burn-out is een doorgangsstation naar depressie, het vergroot het risico in een depressie te geraken met twee of drie keer. Depressies gaan gepaard met een permanent verlies aan lust en levensvreugde, verlies aan zelfwaardering, tot opkomst van schuldgevoelens en zelfmoordgedachten.
Neo-liberalisme
Er is dus een groot maatschappelijk belang op bedrijfsniveau stress tegen te gaan. Bauer levert een heel palet aan mogelijke maatregelen. Maar die staan haaks op dertig jaar neoliberalisme. Talloze maatregelen zijn door moderne managers gepresenteerd als onvermijdelijk en onontkoombaar, als uitdrukking van de geest van de tijd, als product van internationalisering, en vooral als consequentie van de afnemende macht van de overheid. In die neo-liberale optiek diende een terugtredende overheid nog slechts te zorgen voor vermindering van bureaucratische lasten en verlaging van arbeidskosten. Dat ging nog niet eens zozeer om de netto-lonen, maar om lagere sociale premies en lagere pensioenen. In het onderwijs en de zorg werden de lump sum financiering geïntroduceerd en werden taken losgekoppeld van de formatie en rechtspositie van het personeel. Er moest – zo was de redenering – ‘ruimte’ komen voor investeringen. Ter wille van een grotere kapitaalopbrengst werden lonen gematigd, vut-regelingen ontmanteld, de aow verdaagd en rechtsposities opgeruimd. De neo-liberale PvdA-verkiezingsleuze ‘sterk en sociaal’ drukt dat heel precies uit: alleen door het kapitaal te accommoderen zou sociale zekerheid blijvend kunnen worden gefinancierd.
Bauer wijst op het fnuikende gevolg van internationale arbeidsconcurrentie: omdat de arbeidskosten onderdeel uitmaken van de prijs, dreigt een soort globale concurrentie in slechtere arbeidsvoorwaarden. Dat haalt de gezondheid van werkende mensen wereldwijd onderuit.[viii]
Taylor probeerde de arbeid zo te organiseren dat mensen elke controle over het arbeidsproces kwijt waren. Dat gold zowel voor het arbeidstempo als de sequentie van arbeidshandelingen. De lopende band belichaamde dat het meest duidelijk. Onder invloed van de targets die het internationaal financierkapitaal het bedrijfsleven oplegt signaleert Bauer een duidelijk streven naar re-taylorisatie van de arbeid, een hernieuwd streven invloed van werknemers op de arbeidsorganisatie uit te schakelen. Dat geldt niet alleen in de industrie, maar ook voor de door de overheid gedomineerde sectoren als verpleging en de zorgsector. Het belang van werknemers en van de maatschappij om re-taylorisatie tegen te gaan is groot: ‘De gevolgen voor de gezondheid van werknemers zijn, zoals de cijfers laten zien, catastrofaal’.[ix]
Flex tegengaan?
Flexwerk is niet alleen een kwestie van een hoge arbeidsbelasting, een slechte rechtspositie en een laag loon, het ontbreekt de flexwerker ook aan betrokkenheid bij de arbeidsorganisatie. Nederland is koploper in Europa als het gaat om tijdelijke arbeidscontracten, oproepcontracten, flexcontracten, nulurencontracten, outsourcing van kantinepersoneel en schoonmakers, payrolling, kortom allerlei nieuwe vormen van ‘contracting’, en de opkomst van onvrijwillige zzp-ers. Er zijn nieuwe afhankelijkheden gecreëerd die mensen immuun hebben gemaakt voor politieke of andere collectieve acties.[x] Het gaat tenslotte om ‘vrije arbeid’. Het mantra van de ‘eigen verantwoordelijkheid’ maakt dat mensen de schuld voor ellende bij zichzelf zoeken en dat het Malieveld leeg blijft.[xi] We lijken terug te zijn bij de lethargie uit de 19e eeuw. Ook de anti-depressiva doen hun werk, stompen gevoelens af en houden mensen kalm.
Dat is een heel andere voorstelling van zaken als die waarbij uit internationaal vergelijkend onderzoek naar voren komt dat Nederlanders met de Denen en Finnen tot de gelukkigste mensen op aard behoren. Is het paternalistisch om te denken dat mensen niet tevreden zouden zijn met hun onzekere arbeidsbestaan? En leidde die onzekerheid niet tot creativiteit, tot het pakken van nieuwe kansen, tot dynamiek van mensen die in zichzelf investeren, hun sollicitatievaardigheden vergroten en vooral mobiel zijn?
Het opstel Moderne bestaanszekerheid van Paul de Beer (S&D 2012) illustreert deze gedachtegang en is tevens een voorbeeld van het negeren van de machtsdimensie van arbeidsverhoudingen. Hij schrijft: ‘moderne burgers ontlenen hun bestaanszekerheid niet meer aan cao-afspraken of wetgeving, maar aan hun eigen inzet en capaciteiten. Sterker nog, die collectieve regelingen belemmeren in toenemende mate de vrije ontplooiing van het individu’.[xii] De goedopgeleide ICT-er – het voorbeeld van De Beer – legt de nadruk op de vrijheid en zelfstandigheid van de flexibele werker, gebaseerd op vertrouwen in eigen kracht en deskundigheid. De Beer meent dat de sociaaldemocratie zich moet bevrijden van het verwijt dat ze ‘met instrumenten uit de twintigste eeuw de problemen van de eenentwintigste eeuw te lijf gaat’.
Flex vergt een tomeloze arbeidsinzet, levert minder inkomen op, gaat gepaard met een slechte rechtspositie, en leidt tot een passantenbestaan in een bedrijf. Het is navrant dat de Duitse arbeidssocioloog uitgerekend dezelfde ICT-er opvoert om het tegendeel van het betoog van De Beer te demonstreren. Sinds 2004 is ook in Duitsland de mogelijkheid van tijdelijk werk ingevoerd, en sindsdien wordt er niemand meer vast aangenomen. Deze ICT-er werkt flexibel en geeft aan wat dat voor hem betekent. Hij schrijft: “Ich bekomme im Vergleich zu meinem Kollegen ein Drittel weniger Lohn, fünf Tage weniger Urlaub, keine Boni, halb so hohe Zuschläge, keine Essenszuschläge, keine Altersvorzorge, keine Betriebsrente, keine Lohnerhöhungen, keinen Parkplatz und darf nicht an firmeninterne Feiern […] teilnehmen – und das bei teilweise bessere Qualifikation. Von der psychischen Belastung will ich gar nicht sprechen, diese ist furchtbar, denn man fühlt sich als Mensch zweiter Klasse. Man hat ja auch alle Grund dazu. Wohin soll diese Entwicklung denn noch führen? Welche Ausweg sollte ich denn finden? Wat raten Sie mir? Ich bin mittlerweise sehr, sehr, ratlos‘.[xiii]
Bauer onderstreept dat flexwerkers in voortdurende angst en onzekerheid leven over de eigen arbeidsplek.[xiv] Ook in Nederland – zo blijkt uit recente cijfers uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden – is de teleurstelling over de ‘verworvenheden’ van de flexibiliteit groot. De druk van de baanonzekerheid onder werkenden tussen de 26 en 35 jaar is zo groot dat het aantal gevallen van burn-out sterk is toegenomen. Van 10% over de periode 1991 tot en met 2004, 11% in 2007 naar 13% in 2012.[xv] En dat geldt meer voor hoog- dan voor laagopgeleiden.
Ingroei in werk doet een beroep op mensen, kost extra energie, maar het lukt steeds minder om dat om te zetten in een vast contract. Vooral voor hoogopgeleiden is afhankelijkheid een harde confrontatie met de werkelijkheid die zij zich heel anders voorgesteld hadden. Ook voor laagopgeleiden is het moeilijk, zij beschikken in hun werk al over bijzonder weinig autonomie en ervaren hoe moeilijk het is werk te houden.
Indammen van werkdruk
Er is alle belang om re-taylorisatie van de arbeid tegen te gaan. Het vermeende korte termijn belang van bedrijven ondergraaft de rechtspositie van werknemers, legt druk op de arbeidsprestatie, negeert de inbreng van werknemers, ondermijnt de collegialiteit en daarmee de betrokkenheid bij het bedrijf. Deze ‘bedrijfsefficiëntie’ leidt tot afwenteling van gezondheidskosten op de maatschappij. Ondernemersorganisaties – zo maakt Bauer duidelijk – negeren deze effecten. En het is dus aan de sociaal-democratie en vooral aan de vakbeweging hier een duidelijke lijn te trekken. De Wet Werk en Zekerheid van minister Asscher doet hier een aantal stappen in de goede richting door de aanspraak op een vast contract van drie naar twee jaar te verkorten, de ontslagbescherming bij payrolling beter te regelen en de 0-urencontracten aan banden te leggen en in de zorg te verbieden. Het is een eerste, voorzichtige poging na dertig jaar deregulering de koers te wenden.
Ook in Duitsland ligt er een grote opgave, al is in de industriële traditie van dat land de ontvankelijkheid voor het belang van een duurzame band tussen werknemers en bedrijf groter dan in Nederland. Recentelijk kondigde het autobedrijf BMW ‘het recht op onbereikbaarheid’ van werknemers af. Ze hoeven ’s avonds hun telefoon en e-mails niet te beantwoorden. De autofabrikant wil voorkomen dat mensen niet aan de ontspanning van de vrije tijd toekomen. Herstellen van de werkdruk in de avonduren is belangrijk om te voorkomen dat de energie opraakt.[xvi] Er was serieus op dit thema ingezet door de Duitse vakbeweging. Ook dat is een eerste begin.
Bauer is helder over het belang van het nieuwe arbeidsvraagstuk voor de vakbeweging: ‘Hoe meer de vakbonden bereid zijn om de begrijpelijke angst voor bemoeienis met psychische vraagstukken achter zich te laten en de strijd voor de psychische gezondheid op de arbeidsplaats tot hun zaak maken, des te sterker moeten de in dit boek benoemde kwalitatieve aspecten van de arbeid onderdeel worden van de focus van de vakbond’.[xvii]
Bertus Mulder
[i] Inleiding van Irene Houtman voor de werkgroep Arbeid van de WBS d.d. 3 september 2013, ‘Ontwikkelingen in Kwaliteit van de Arbeid in Nederland en Europa, sheet 8, op basis van onderzoek van Eurostat.
[ii] Seymour Melman, After Capitalism. From Managerialism to Workplace Democracy, New York, 2001, p. 13: ‘In exchange for al wage, workers acquiesce to the employers’s decisions on the organization of work, division of labor, work time, standards of work performance and compensation’.
[iii] Vgl. Bertus Mulder, Het hart van de sociaal-democratie. Over het belang van Arbeid en Zeggenschap, Den Haag, 2012, p. 173.
[iv] Joachim Bauer, Arbeit. Warum unser Glück von ihr abhängt und wie sie uns krank macht, München, 2013, p. 81.
[v] Joachim Bauer, p. 33.
[vi] Joachim Bauer, p. 88.
[vii] Joachim Bauer, p. 96.
[viii] Joachim Bauer, p. 56.
[ix] Joachim Bauer, p. 193.
[x]Voor ‘contracting’ zie Frans Becker en Menno Hurenkamp, De Gelukkige Onderneming. Arbeidsverhoudingen in de 21ste eeuw, Amsterdam, 2014, p. 8/9.
[xi] Jurre van den Berg, Later is al lang begonnen, in: Frans Becker en Menno Hurenkamp (red), De Gelukkige Onderneming, p. 105.
[xii] Paul de Beer, Moderne bestaanszekerheid, S&D 2011, p 102-109.
[xiii] Klaus Dörre, Die neue Landnahme. Dynamik und Grenzen des Finanzmarktkapitalismus, in Soziologie- Kapitalismus – Kritik, Eine Debatte, Frankfurt am Main, 2009, p. 21.
[xiv][xiv] Joachim Bauer, p. 62.
[xv] Irene Houtman, Ontwikkelingen in Kwaliteit van de Arbeid in Nederland en Europa, sheet 12, onder verwijzing naar de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2010, 2011 en 2012.
[xvi] Eppo Köning, Over mailen en bellen na werktijd is weinig geregeld, NRC 18 februari 2014.
[xvii] Joachim Bauer, p. 193.
[1] Inleiding van Irene Houtman voor de werkgroep Arbeid van de WBS d.d. 3 september 2013, ‘Ontwikkelingen in Kwaliteit van de Arbeid in Nederland en Europa, sheet 8, op basis van onderzoek van Eurostat.
[1] Seymour Melman, After Capitalism. From Managerialism to Workplace Democracy, New York, 2001, p. 13: ‘In exchange for al wage, workers acquiesce to the employers’s decisions on the organization of work, division of labor, work time, standards of work performance and compensation’.
[1] Vgl. Bertus Mulder, Het hart van de sociaal-democratie. Over het belang van Arbeid en Zeggenschap, Den Haag, 2012, p. 173.
[1] Joachim Bauer, Arbeit. Warum unser Glück von ihr abhängt und wie sie uns krank macht, München, 2013, p. 81.
[1] Joachim Bauer, p. 33.
[1] Joachim Bauer, p. 88.
[1] Joachim Bauer, p. 96.
[1] Joachim Bauer, p. 56.
[1] Joachim Bauer, p. 193.
[1]Voor ‘contracting’ zie Frans Becker en Menno Hurenkamp, De Gelukkige Onderneming. Arbeidsverhoudingen in de 21ste eeuw, Amsterdam, 2014, p. 8/9.
[1] Jurre van den Berg, Later is al lang begonnen, in: Frans Becker en Menno Hurenkamp (red), De Gelukkige Onderneming, p. 105.
[1] Paul de Beer, Moderne bestaanszekerheid, S&D 2011, p 102-109.
[1] Klaus Dörre, Die neue Landnahme. Dynamik und Grenzen des Finanzmarktkapitalismus, in Soziologie- Kapitalismus – Kritik, Eine Debatte, Frankfurt am Main, 2009, p. 21.
[1][1] Joachim Bauer, p. 62.
[1] Irene Houtman, Ontwikkelingen in Kwaliteit van de Arbeid in Nederland en Europa, sheet 12, onder verwijzing naar de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2010, 2011 en 2012.
[1] Eppo Köning, Over mailen en bellen na werktijd is weinig geregeld, NRC 18 februari 2014. [1] Joachim Bauer, p. 193.
Artikelen behoren bij proefschrift (1991)
Mixed feelings
Der leit in nij regearakkoart. VVD en PvdA hawwe mei it programma “Bruggen slaan” in nije koerts útsetten. Se wolle foar fjouwer jier oan de bak. Der is winst behelle, mar der sitte ek rare dingen yn dat programma. Lit ik begjinne mei de aardige dingen.
Kultuer
Rutte I wie in ramp foar de kultuersektor. Der is foars besúnige op de troch it ryk subsidiearre kulturele ynstellings. Mar dêr oerhinne lei Rutte I it near op de hiele kulturele sektor troch ferheging fan de btw fan it lege nei it hege taryf. Dêr hat it regearakkoart it streek trochhinne setten. Dat is goed nijs foar de pleatslike toanielútfierings en de iepenloftspullen. Mar dêr stiet daliks tsjinoer dat it program in ramp is foar de omropppen. It is wer sa’n Haachske streek om alles nei it ryk te heljen as se tinke dat it jild opsmyt. De oanhef fan de mediaparagraaf klinkt prachtich: “Centraal in het mediabeleid staat het waarborgen van een onafhankelijk, gevarieerd en hoogwaardig aanbod, toegankelijk voor alle lagen van de bevolking.” Dat klinkt hiel moai. Mar it wurdt gûlen as wy de sin lêze dy’t dêrnei komt: “De regionale omroepen worden niet langer gefinancierd door de provincies, maar door het rijk. Het budget wordt overgeheveld van het provinciefonds naar de mediabegroting.” It is de minachting foar de regio’s dy’t ek fierder út it programma sprekt. En op de 142 miljoen wurdt der 25 miljoen koarte, sa leze wy op side 74. Wat is sa de takomst fan Omrop Fryslân? De provinsje hat troch de jierren hinne in soad jild yn stutsen yn de Omrop en de Omrop ek foarsjoen fan foarsjennings sadat life-útsjoerings út de hiele provinsje mooglik binne. Komt dêr in ein oan? En wat bliuwt der mei in lanlike regeling oer fan it Fryske karakter fan de Omrop?
Natuer
Fryslân kint sa’n 25 ruilverkavelings. De foarsitters fan de kommisjes komme sa no en dan by elkoar om te besprekken hoe’t it giet. It ferhaal is simpel: troch Bleeker gie it net. Hy luts it jild foar de Investeringsregeling landelijk gebied (ILG) yn en dermei lei er yn ien kear alle projekten plat. Hy trof dermei syn eigen achterban hiel bot. It nije regearakkoart is in ferbettering. It is helder wat der no stiet: “De ecologische hoofdstructuur wordt uitgevoerd, inclusief de verbindingszones, maar we nemen er meer tijd voor.’ En ‘Het beheren en beschermen van bestaande natuurgebieden krijgt voorrang.’ Derfoar giet der 200 miljoen nei it provinsjefûns. Ik tink dat de rjochtse stagnaasje hjir trochbrutsen is.
Sosjaal
Ien fan de belangrykste eleminten – mar nearne neamd – is dat der mei wat mear ferstân fan saken sjoen is nei de sosjale wurkpleatsen en it oerheveljen fan minsken mei beskerme arbeidsplakken nei de ‘vrije markt’. It wetsfoarstel ‘Werken naar Vermogen’ giet de prullebak yn. It regear makket in kwotumregeling yn it ramt fan in nije Participatiewet. Der wurdt tiid foar nommen; it foarstel is dat de gruttere ûndernimmers yn seis jier fiif prosint arbeidsplakken ynromje moatte foar arbeidsgehandikapten. Wy sille sjen wat der fan komt, mar it iene proses is keppele oan it oare. Hoe’t dêr dan mei omgiet wurdt, is in kwestje fan de minister fan sosjale saken.
Yn in spesjaal kader wurdt oanjûn dat it kabinet stribbet nei ien mienskiplike sosjale aginda nei ‘sociale partners’. It kabinet wol yn oerlis oer al dy saken dy’t de fakbeweging reitsje: ûntslachregelingen, de ww, mar ek oer it plak fan de flekswurkers. Der sil in soad ôfhingje fan de ynset en de kreativiteit fan Lodewijk Asscher. Nederlân is oer hast alle boegen yn Europa koprinner wat ekonomy en arbeid oangiet (arbeidspartisipaasje, produktiviteit). In fierdere fleksibilisearring fan arbeid troch ferromming fan it ûntslachrjocht draacht neat by oan fersterking fan de ekonomy. It tsjinoerstelde is earder wier: fleksibel wurk betsjut minder belutsenheid by it wurk en by de ûndernimmer dêr’t jo (tydlik) foar wurkje. It kommintaar fan heechleraar Alfred Kleinknecht is dat ‘versoepeling van ontslagrecht slecht is voor innovatie’! It sil ek hjir wer fan de minister ôfhingje wat der wier makke wurde kin fan de fraaie útspraak: “We nemen initiatieven om flexibele en vaste arbeid beter met elkaar in balans te brengen.
Grutskalich
It meast teloarstellend fyn ik it programma op it mêd fan bestjoerlike reorganisaasje fan Nederlân. It Haachske machtssintrum fan dit lân is net fan doel macht ôf te stean. Wat nei Europa oerhevele wurdt, moat kompensaasje fine. Derta moatte de provinsjes koarte wurde yn har takenpakket en op termyn opdoekt. Tagelyk hawwe jo dan in probleem, en dus moatte gemeenten opskale wurde ta 100.000 ynwenners.
It is ûnnoazel, en wol om twa redenen. Yn it foarste plak docht it ryk hjir wat se earder ûnder pears dien hat mei de soarch, it ûnderwiis en de wenningbouwkorporaasjes. Grutskalich moast it wurde. De managers oan de macht. It soe allegear effisjenter wurde. Stjoere op kengetallen en lump-sum. Wy witte dat it neat wurden is en dat der noch hieltyd wraksele wurdt mei kontrôle oer ditsoarte monsters: korrupte korporaasje-direkteuren, faillite ûnderwiisynstellings. Der wie net foar neat in kommisje-Deijsselbloem dy’t de ellinde foar it ûnderwiis yn kaart brocht. Oanstjoering op ien aspekt, it jildlike, liedt ta ellinde. It is net effisjent, it tsjinnet de belangen fan managers.
De motivaasje is dat de gemeenten nije taken krije. Dus moatte se grutskalich wêze. It is it trochlûken fan de lijn fan pears. Dat is ek sa jo betinke dat dy nije taken ôfnommen binne fan de ‘sociale partners’. Sociale wetjouwing waard yn earder tiden útfierd troch bedriuwsferienings en dy waarden net langer fertouwd troch de polityk. Nei de WAO-affêre wie ek de PvdA foar flinkse polityk. It wie tenei de lanlike oerheid dy’t de útfiering fan de sosjale sekerheid op him naam. En dyselde lanlike oerheid wol no de gemeenten dat wurk taskowe. It is stridich mei wat der yn de fakbeweging oan opfettings libbet (Ton Heerts sei dizze dagen nochris dat de sociale wetjouwing de fakbeweging ûntnommen is) en degradearret de gemeente ta útfieringsorgaan fan it Ryk. Dat is stridich mei opfettings oer demokrasy dy Nederlân ûnderskreaun hat yn it ramt fan de Rie fan Europa. Yn earder tiden naam Nederlân lannen yn East-Europa de maat; no foldocht it lân der sels net iens mear oan.
Ekonomy
Ta beslút noch in opmerking oer de besunigings. Der is in europeeske noarm dat oerheden har finansieringstekoarten beheine moate ta trije persint. Dus moat der besúnige wurde. Mar hoe ferstannich is dat? Yn de jierren tritich waard Nederlân skea oandien troch in krampachtich fêsthâlden fan de gouden standaard. Colijn-polityk. De belangen fan de besitters fan oandielen sintraal, net it draaie litte fan de ekonomy. No binne wy wer krampachtich oan de gong. Altiten is der leard dat de oerheid by stagnaasje de ekonomy oanfiterje moast. En dêr is no alle reden ta. Mar yn stee dêrfan fersterket it Europeeske besunigingsbelied de stagnaasje.
Twa diskusjepunten yn dat ramt. Yn it foarste plak: as de oerheid ABN-AMRO keapet, liket dat skuld. Mar it is te sjen as in ynfestearring. As it ryk diken oanleit, en derfoar lient, is dat skuld. Mar it is ek in ynfestearring. En ynfestearrings fertsjinje jo werom yn de rin fan de jierren. En boppedat learde Cees de Galan ús indertiid dat soks foar de oerheid goed útpakt; troch de (beheinde) ynflaasje ferminderet it gewicht fan dy skuld mei de tiid. It twadde plak: hoe moat it no mei de Europeeske ôfspraken? Besúniging nei trije persint is ien ôfspraak. In oare ôfspraak is dat it ‘nationale spaaroverschot’ fan in lân net mear wêze mei as 6 persint. Yn Nederlân is dat no sa’n 10 persint fan it bruto binnenlânsk produkt. Dat is tefolle. Flip de Kam formulearre in mooglike oplossing sa: “Nu gezinnen en bedrijven schulden aflossen, is de overheid de enige partij die het nationale spaaroverschot kan verkleinen door haar tekort op te voeren. Daar moeten we gebruik van maken door in Brussel voor de overheid meer ruimte vrij te maken om meer te investeren met geleend geld”. It is mar goed dat de PvdA de minister fan finânsjes leveret. As aansens de SPD yn Dútsklân oan de macht komt, kin der Europeesk in better belied fierd wurde.
Bertus Mulder
Tijd voor een groen Plan van de Arbeid
(gepubliceerd in Socialisme en Democratie, nr. 9/10, 2012, p 74-77)
Wil een sociaaldemocratisch program werkingskracht krijgen, dan moet het door concrete inhoud maatschappelijke krachten mobiliseren. In deze periode van economische en politieke stagnatie stuitte ik op een aantal relevante studies die daarvoor materiaal aandragen.
Allereerst is de kritiek op het marktdenken van belang. De Amerikaanse journalist Robert Kuttner (in mei 2011 inleider op een WBS-bijeenkomst Why is neo-liberalism an economic failure and a political success?) redeneert dat het liberale marktdenken in het voetspoor van Adam Smith uitgaat van allocative efficiency als gevolg van de ombelemmerde werking van vraag en aanbod – ten onrechte. Joseph A. Schumpeter legde terecht de vinger bij technologische vooruitgang als drager van welvaart. Innovatie is de voornaamste bron van economische groei en veel innovaties in de Verenigde Staten zijn spin off van overheidssturing. Kuttner geeft bedrijfstakgewijs aan waar marktdenken functioneert en waar second-best oplossingen te prefereren zijn. Het heeft weinig zin de reëel bestaande economie op het Procrustesbed van het marktliberalisme te leggen. Er zijn andere vormen van maatschappelijke controle nodig. “A second best market typically has second-best forms of accountability – professional norms, government supervisions, regulation, and subsidy – to which market forces have adapted.” (p. 19).
Kuttner concludeert dat er veel markten zijn waar de consument niet soeverein is – in de telecommunicatie, bij nutsvoorzieningen, de bankwereld, de luchtvaart en bij voedsel en medicijnen. De werking van de markt leidt daar tot maatschappelijk ongewenste uitkomsten, zoals de ongelijke behandeling van mensen in de gezondheidszorg, laat milieuvervuiling buiten beschouwing, leidt tot ongelijke kansen in het onderwijs, en resulteert in grote inkomensverschillen. In die gevallen is bij een louter beroep op inefficiënte marktdiscipline zowel de consument als de samenleving slechter af dan het alternatief van een combinatie van marktwerking en interventie via regelgeving.
De Australische sociaal-democratische hoogleraar John Quiggin confronteert het marktliberalisme in Zombie Economics, how dead ideas still walk among us (2010) met de ideologische pretenties van het neoliberalisme met het praktische resultaat na dertig jaar. Het boek maakt internationaal een grote opgang; vertalingen zijn inmiddels verschenen in Italië, Griekenland, Portugal, Frankrijk, Zuid-Korea en China. In mei 2012 verscheen een geactualiseerde Australische editie. De belangrijkste politieke conclusie van Quiggin loopt parallel aan die van Kuttner: de aantrekkelijkheid van het economisch liberalisme is haar simpelheid en eenvoud. Het liberale mantra is: minder overheid, deregulering. Liberalen zoeken de oplossing voor de huidige crisis van het marktliberalisme in wat haar veroorzaakte: minder overheid, minder politieke beïnvloeding van het economisch leven.
Maar als sociaaldemocraten andere opvattingen tot gelding willen laten komen, dan volstaat het niet te wijzen op de tekortkomingen van het economisch liberalisme. ‘It is necessary to provide an alternative to the zombie economics of market liberalism’, schrijft Quiggin (p. 206). En dat begint met de erkenning van de cruciale rol aan de overheid in het beheersen van maatschappelijke risico’s. De maatschappij kan risico’s beter delen en beheersen dan het individu dat kan. Ongelijkheid speelt daarbij overigens een perverse rol. ‘Inequality particularly encourages a search for opportunities to capture the benefits of risky actions while shifting the costs onto others, or onto society as a whole’(p. 208). De overheid heeft daarom een taak ‘to mitigate inequalities in both opportunities and outcomes’.
Toekomstvisie
Maar aandacht voor de rol van de overheid volstaat niet. Zoals SDAP en NVV reageerden op de economische crisis van de jaren dertig met het Plan van de Arbeid, zo zal ook de hedendaagse sociaaldemocratie een actueel perspectief voor de middellange termijn moeten schetsen. Die visie dient geënt te zijn op een verkenning van wat ons de komende decennia te wachten staat. Een aantal studies kunnen ons op weg helpen.
De eerste is een in 2000 verschenen publicatie van de Amerikaanse socioloog en ecoloog John Bellamy Foster, Marx’s Ecology. Van de vele recente studies en biografieën die Marx bevrijdden van leninistische stereotyperingen, is dit één van de belangrijkste. Foster verheldert de visie van Marx op de mens als soort, die zich van andere levende wezens onderscheidt door hersens, taal en gereedschappen. Door bewerking van de aarde maakt de mens zich los van het dierenrijk. Marx is volgens Foster op zoek naar ‘a sustainable relation between human beings en nature through the organisation of production that took into account the metabolic relation between human beings and the earth’(p. 138). Hij legt zo de vinger bij de ‘metabolic rift’, de uitputting van de landbouwgronden, in combinatie met vervuiling van in omvang toenemende steden.
Marx had volle aandacht voor de ‘tweede agrarische revolutie’, waarin het belang van stikstof, fosfor en kalium werd ontdekt; hij volgde de strijd om de Peruaanse meststof guano en Chilisalpeter nauwgezet. De aarde werd geplunderd en de voorwaarden voor reproductie ondermijnd. Grondstoffen en bodem van kolonies werden geroofd ten dienste van de industrialisatie van de kolonisatoren. De gehele geest van de kapitalistische productie, gericht op het maken van winst op korte termijn, staat haaks op een landbouw waarin aandacht is voor de permanente levensvoorwaarden ten bate van de keten van menselijke generaties. Mensen zijn niet de eigenaren van de aarde; zij zijn gebruikers die de aarde in een verbeterde staat moeten nalaten aan volgende menselijke generaties, als boni patres familias.
In haar prachtige, historiserende studie over de menselijke eetbeschaving De Hongerige Stad (2011) heeft Carolyn Steel dit verhaal geactualiseerd. Jaarlijks wordt naar schatting 1,7 miljoen hectare regenwoud in het Amazonegebied geüsurpeerd ten behoeve van nieuwe landbouwgrond en gaan 20 miljoen hectare bestaande landbouwgrond verloren aan verzilting en erosie. De moderne landbouw leidt tot ontbossing, bodemerosie, uitdroging, vergiftiging en vervuiling. En waarvoor? Voor een overvloed aan goedkoop en dikmakend voedsel. Met de tegenwoordig aangevoerd hoeveelheid voedsel kunnen Amerikanen twee keer gevoed worden. Kinderen worden permanent belegerd met reclameboodschappen, scholen worden ingezet als ‘vehicles for selling “junk” foods high in calories but low in nutritional value’, zo stelt de Amerikaanse voedselkundige Marion Nestle in Food Politics. How the food industry influences nutrition and health (2002). ‘Food companies will make and market any product that sells, regardless of its nutritional value or its effect on health. In this regard, food companies hardly differ from cigarette companies.’ (p. viii). De voedselindustrie ging de strijd aan tegen de officiële ’Food Guide Pyramid’, met zijn nadruk op het belang van brood, groenten en fruit, matiging van het gebruik van vlees, zuivel en eieren en het tegengaan van vet en suiker. Wat als gezond kan worden gepresenteerd, is inmiddels inzet van een hevige belangenstrijd.
Maar de conclusie is onvermijdelijk dat mensen teveel slecht voedsel eten, en dat de landbouw door de inzet van fossiele brandstoffen bij de productie, het gebruik van de benodigde pesticiden en het transport over grote afstanden niet duurzaam is: ‘Voor elke calorie voedsel die er wordt geproduceerd, worden ongeveer tien calorieën opgebrand in de vorm van fossiele brandstoffen’, schrijft Steel (p. 56). De eindigheid van de fossiele brandstoffenvoorraad en de afhankelijkheid van steden van aanvoer van voedsel nopen tot een herformulering van zowel landbouw- als voedselbeleid.
Duurzame economie?
Nog niet beïnvloed door de economische crisis verscheen in 2008 van de Duitse econoom Bernd Meyer Wie muss die Wirtschaft umgebaut werden? Perspektiven einer nachthaltigeren Entwicklung. Neo-klassieke economen denken dat duurzaamheid op één terrein ingewisseld kan worden voor duurzaamheid op een ander terrein. Maar duurzaamheid, zo laat Meyer zien, kent drie dimensies: het gaat om het bewaren en bevorderen van Naturkapital, Wirtschaftskapital und Sozialkapital. De mensheid staat voor de uitdaging te komen tot een dramatische ontkoppeling van economische groei en het verbruik van grondstoffen. Een innovatieve duurzaamheidpolitiek, gericht op de toekomst, kan bovendien de concurrentiepositie van Duitsland versterken, houdt Meyer zijn lezers voor. Daartoe analyseert hij in welke mate bedrijfssectoren van de industrienatie Duitsland grondstoffen verbruiken. Vier clusters steken er bovenuit: de energiecluster, de metaalverwerking, de bouwsector en als vierde de sector van de biomassa, de landbouw, voeding en genotmiddelenindustrie. Om het grondstoffenverbruik te verminderen is de ontwikkeling van materiaalbesparende technologie cruciaal. Nanotechnologie, biotechnologie, regeneratieve energietechniek en de inzet van informatie- en communicatietechnologie in het productieproces zijn daartoe noodzakelijk.
Voor het handelskapitalistisch ingestelde Nederland is het verrassend te zien dat Duitsland zich om industriepolitieke redenen actief met duurzaamheidpolitiek bezig houdt. Het belang daarvan wordt duidelijk uit de studie van de Engelse econoom Tim Jackson, Welvaart zonder groei. Economie voor een eindige planeet (2010). In reactie op de economische crisis van 2008 werden wereldwijd stimuleringspakketten afgekondigd. Landen vulden die verschillend in. Ruim 15 procent van de stimuleringsmaatregelen kan worden aangemerkt als ‘groen’, met de nadruk op verduurzaming (koolstofarme voertuigen, schone energie, recycling), levenskwaliteit, milieubescherming, inclusief waterbeheersing en infrastructuur (IT en groene vervoersnetwerken). De groene investeringen betroffen 37,8 procent van het Chinese stimuleringspakket van $ 586,1 miljard, 80,5 procent van de $ 38,1 miljard van Zuid-Korea, 13,2 procent van de $ 104,8 miljard van Duitsland en 21,2 procent van de $ 33,7 miljard van Frankrijk. De andere EU-landen kwamen daar ver achteraan; Nederland behoorde tot de categorie ‘andere EU-landen’ die van hun $ 308,7 miljard precies twee procent aan ‘groene’ maatregelen besteedden.
In een recent rapport van Planbureau voor de Leefomgeving, Voorwaarden voor vergroening van de economie in Nederland (2012) komt dat beeld op een wat andere wijze terug. Groene groei is in een aantal landen het stadium van ‘idee’ ontstegen. Zuid-Korea, Denemarken, Duitsland en China werken hard aan de vergroening van hun economie. Zij verminderen hun afhankelijkheid van fossiele brandstoffen (olie). Afgemeten aan het aandeel van schone-energie-technologie vormen Denemarken, Duitsland en China de top drie. Haaks op die ontwikkeling staat de ontwikkeling in Nederland, waar de verkopen van hernieuwbare energietechnologie in 2011 afnam met 14 procent. Meyer benadrukt het strategisch voordeel dat Duitsland aan duurzaamheidpolitiek kan ontlenen, men beschikt daar straks over geavanceerde technologie. Willen we in dit land in economisch opzicht meedoen en bijblijven, dan kan Nederland niet volstaan met achterover te leunen op zijn liberale handelstradities. Net als in de jaren dertig en vijftig is het aan de sociaal-democratie een gerichte toekomstvisie op economische en ecologische ontwikkelingen te formuleren. Nodig is een nieuw, groen en actueel Plan van de Arbeid.
Bertus Mulder
Robert Kuttner, Everything for sale. The virtues and limits of markets, New York, 1998.
John Quiggin, Zombie Economics. How dead ideas still walk among us, Princeton, 2010.
John Bellamy Foster, Marx’s Ecology. Materialism and Nuture, New York 2000.
Carolyn Steel, De Hongerige Stad. Hoe voedsel ons leven vormt. Rotterdam, 2011.
Marion Nestle, Food Politics. How the food industry influences nutrition and health , Berkeley, 2002.
Bernd Meyer, Wie muss die Wirtschaft umgebaut werden? Perspektiven einer nachthaltigeren Entwicklung, Frankfurt am Main, 2008.
Tim Jackson, Welvaart zonder groei. Economie voor een eindige planeet, Utrecht, 2010
Planbureau voor de Leefomgeving, Voorwaarden voor vergroening van de economie in Nederland (2012)
Komasûpe en Fasâlden
Op moandei 12 desimber reizge ik mei Myriam Loonen en Hannie Gorter fan Sigerswâld nei Hoorn. De beide dames binne de dragende krachten achter “Vroeg op stap”, de aksje om troch betidere slútingstiden fan de horeka de nachtbrakerij fan de jongerein yn it wykein te damjen, it yndrinken binnen de stringen te hâlden en derfoar te soargjen dat de jeugd moandeis net folslein útteld yn de skoallebanken sit. Sa begûn har aksje – oarder op saken yn de húshâlding, aksje nei de gemeentlike polityk ta om de slutingstiden better te regeljen. Fan it ien kaam it oar. No wiene wy ûnderweis nei in konferinsje yn West Friesland.
Tsien gemeenten hawwe har dêr bûgd oer it alkoholfraachstik. Mei elkoar ien line lutsen oer de slútingstiden. Mar tagelyk each foar it folle gruttere fraachstik dat him yntusken oantsjinnet: de jeugd dy’t syn eigen takomst ûnderút hellet troch him lazerus te sûpen. Komazuipen, hjit dat. En dat nimt noch hieltyd ta. It tal jonge minsken ûnder de sechttjin dat him (of har) folslein foljit en yn it sikehûs bedarret, giet omheech. Der wie yn Hoorn in grut foarum. Boargemaster Onno van Veldhuizen, klinysk psycholooch Ad Kerkhof, de bernearts Arjen Verboom fan de alkoholpoli, Cees Wijnker fan de regionale polysje, Nico Plug fan de GGD en wethâlder Dirk te Grotenhuis. Der wiene ek fertsjinwurdigers fan de Horeca en fan de bransjferiening CLB fan de supermerken. Se waarden befrege troch Filemon fan BNN’s Slikken en Spuiten.
Wat bot nei foaren kaam wie de skea dy’t oanrjochte wurdt troch alkohol, benammen op de harsens salang minsken yn de groei binne, oant 24 jier! It komasûpen hat direkt gefolgen foar it learen op skoalle – jo ûnthâld wurdt minder, it kin samar twa skoallenivo’s skele. En dy gefolgen binnen foar it hiele libben. Nederlân, sa stie deselde dei yn de NRC, is koprinner as it giet om it drinken fan jonge minsken fan alkohol. Spitich om sizze te moatten dat de PvdA yn de Twadde Keamer net meiwurke oan ferheging fan de leeftiid werop alkohol ferkocht wurde mei fan 16 nei 18 – in foarstel fan de Christen Unie. Us Keamerlid Bouwmeester fynt no ienris dat earst de handhavening op de besteande rigels better organisearre wurde moat. In alibi om neat te dwaan. Miskien helpe simpeler rigels.
In hiel soad jonge minsken fan 15 jier hie meidien oan in eksperiment om yn supermerken of kafé’s bier te keapjen. Derby soe troch de winkels frege wurde moatte nei har leeftiid en ID-kaart. Der wie lykwols gjin inkelde beheining – der waard altiten ferkocht! “Het is ook moeilijk om te zien of ze vijftien of zestien zijn”, wie de reaksje. En as se mei in ploech foar in kafé steane, en se hawwe foar in part al te folle op, dan woe de horeka gjin ellende mei in hiele groep en liet de jongelju ta. Toppunt, djiptepunt, wie it optreden van de ‘moedige moeders’ út Volendam. In mem en in heit diene it ferhaal oer har bern, dy’t stikem op 14-jierrige leeftiid oan de drank en de drugs rekke wiene. No wiene se om de 30. “Gelukkig zit hij nu in de gevangenis, gedwongen af te kicken”, wie de fersuchting fan ien fan de beide.
Nij foar my wie de term FASOUDERS: “Drinkende kinderen van nu, zijn de fasouders van straks”, stie op in folder. (www.rooshaase.nl.) Roos Haase hat de soarch foar bern op har noed nommen dy’t fan jongsôf oan beskeadige binne troch alkohol. Jong alkohol drinke betsjut in weifallen fan grinzen, agresje yn de omgong mei oaren, mar benammen grutte risiko’s as der bern komme. In sitaat: – “als je nog in de buik van je mama woont en alles moet nog groeien kun je beter GEEN alcohol dringen want dan staat de groei stil van dat piepkleine babytje en kun je niet als een gezonde baby geboren worden. Ze zit ademloos te luisteren, het blijft nog even stil, dan opeens vraagt ze: “Waarom heeft mijn buikmama dan alcohol gedronken?” En omdat het altijd haar buikmama blijft, zeg ik dus “Lieve schat, ze wist het niet en ze deed het niet expres”. Ik voel dat het stuntelig is, maar hoe moet ik het haar anders vertellen […] Ze is nu tien maar haar denkvermogen is misschien 5 jaar. Niemand weet hoe ze zich zal ontwikkelen in de toekomst.”
FAS-kinderen: “Er was iets behoorlijk mis met deze kinderen. Het slechte slapen, een gevolg van melatoninetekort. Normaal maakt je lichaam dat zelf aan. Deze lijfjes kunnen dat niet. De vaak rotte tandjes, geen glazuuraanmaak, het lage gewicht en in lengte veel te klein. Ons meisje dat zich steeds verslikte en de woorden niet goed kon en kan uitspreken, het is zoveel wat mis is en waar deze kinderen verder mee moeten leven. We doen ons best om er wat van te maken, maar het is heel zwaar.“ In skoft lyn brocht PriceWaterhouseCoopers in rapport út oer de maatskiplike effekten van alhokolgebrûk. Want de drankyndustry dy’t drank ferbynt mei jeugd, sport en geselligens, en miljoenen útlûkt foar reklame, draait dêr net foar op; dy strykt de winst op fan de ellinde dan de oar. De kosten binne foar de maatskippij; per jier- en alle jierren wer – bedraacht de ramp 2,6 miljard euro.
Ferkearsslachtoffers, korsakof-pasjenten, en ien op de tsjien Nederlanners dy’t winliken alkoholist is. Bern dy’t op skoalle net meikomme kinne. FAS-kinderen.. Mar in stringent alkohol-belied fiere yn den Haach? No nee. Se knipe de eagen ticht. En – sa siet ik my of te freegjen – wêrom kinne se yn West-Friesland wol in aksje fiere (no al fjouwer jier lang, en se geane troch) om de jeugd fier fan de alkohol te hâlden en bliuwe hjirre de bestjoerders, de boargemasters fansiden stean? Te yngewikkeld? Al dy bestjoerders? De GGD is yn Fryslân provinsjaal organisearre. De polysje is dat ek. De Provinsje soe fanwegen komme, kinne, mar stjit op it bestjoerlik ûnfermogen fan de VFG, de Vereniging van Friese gemeenten.
Ill fares the land –afrekening met de neo-liberale agenda; opdracht voor de sociaal-democratie
De Engels-Amerikaanse historicus Tony Judt (London 1948) lijdt aan een dodelijk-verlammende ziekte. Ill fares the land is zijn politieke testament. In oktober 2009 sprak hij negentig minuten vanuit een rolstoel over What is living and what is dead in social-democracy dat in februari 2010 tot boek was uitgewerkt. Het is een enthousiastmerend betoog, gericht op een nieuwe generatie jongeren aan beide kanten van de Atlantische oceaan die zich niet willen neerleggen bij de materialistische leegheid van het bestaan en de zinloosheid van de wereld om hen heen. ‘Something is profoundly wrong with the way we live today. For thirty years we have made a virtue out of the pursuit of material self-interest: indeed, this very pursuit now constitutes whatever remains of our sence of collective purpose. We know what things cost but have no idea what they are worth. ’ zijn de briljante openingszinnen van Ill fares the land.
Twee Jannen? – Bijdrage discussie website WBS over Socialisme en Democratie 2011
In zijn opstel Moderne bestaanszekerheid voert Paul de Beer twee Jannen op, waarvan de ene gebukt gaat onder de toenemende bestaansonzekerheid en ‘precarisering’van de factor arbeid. De ander , een goedopgeleide ICT-er, legt de nadruk op de vrijheid en zelfstandigheid van de flexibele werker, gebaseerd op vertrouwen in eigen kracht en deskundigheid. Dit laatste zou aansluiten bij de behoeften en wensen van een nieuwe generatie. De Beer meent dat de sociaal-democratie positie moet kiezen in dit spanningsveld en zich moet bevrijden van het verwijt dat ze ‘met instrumenten uit de twintigste eeuw de problemen van de eenentwintigste eeuw te lijf gaat’. De klassieke reflex van de sociaal-democratie is uitbreiding van bestaande sociale wetgeving en bescherming naar collectieve regelingen voor flexwerkers.
De Eerste Internationale in Sneek
Het socialisme komt op in streken die het minst in het nationale staatsbestel waren opgenomen en trekt vanuit de periferie naar het centrum van de politieke macht. Taalverschillen en het bestaan van dissidente religieuze stromingen spelen daarin een rol. Dat geldt volgens Hobsbawn voor de Friezen in Nederland op dezelfde manier als voor de Schotten en Welshmen in de geschiedenis van links in Engeland Dat verklaart ook waarom niet de provinciehoofdstad Leeuwarden, maar Sneek als tweede stad van Friesland dragend centrum van de Internationale was. Marx schreef in 1864 het adres waarmee de Eerste Internationale, de Internationale Arbeiders Associatie, naar buiten trad. Economische groei en opeenhoping van rijkdom was behaald over de ruggen van de arbeiders. Nieuwe rijkdom ging ten koste van hun ‘geknakte gezondheid, bezoedelde moraal en mentale ondergang’.
Daarnaast werkte ik mee of schreef ik de volgende artikelen
De Nieuwe Tijd, sociaal-democratisch maandschrift, 1891-1921
In: Het tweede jaarboek voor het democratisch socialisme, onder redactie van Jan Bank, Martin Ros en Bart Tromp, Amsterdam, 1980.
De PvdA en it Frysk, Oer in lange oanrin, Kneppelfreed en net sa’n noflik ein
In: 40 jier PvdA yn Fryslân, Reade Tried Extra, 1986, side 33-35.
Domela Nieuwenhuis en het katheder-socialisme
In: Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de apostel van der Friese Arbeiders, onder redactie van J. Frieswijk, J.J. Kalma, Y. Kuiper, Drachten/ Leeuwarden, 1988, 80-91.
Lolle Nauta als criticus in de Friese literatuur
In: Burgers en Vreemdelingen. Opstellen over filosofie en politiek, Dick Pels en Gerard de Vries (red.), Amsterdam, 1994, 177-189.
Max Zwalf (1901-1954) and his vision on post-war European transport
In: The International Transportworkers Federation 1914-1945. The Edo Fimmen Era. Ed. Bob Reinalda, Amsterdam, 1997, 241-242. (redaksje mei Houkje Rypstra en Jannewietske de Vries)
De loft is noch altyd blau fan dagen. Freonen oer Bareld de Vries
april 1999. De fúzje ta Tresoar
Nei bûten ta. Afscheidsbundel voor Douwe P. de Vries
Ljouwert/Berlikum, 2006, side 40-47.
Thúskomme yn Ealsum
In: Dream fan in oare wrâld. Jierdeiútjefte foar Durk van der Ploeg, Ljouwert, 2005, side 10-19.
De Eerste Internationale in Sneek
In: De Rode Canon, Een geschiedenis van de Nederlandse sociaal-democratie in 32 verhalen. Den Haag, 2010, p. 8/9.